1 Kasım 1928 tarihinde gerçekleştirilen Harf Devrimi’nin ardından okuma yazma seferberliğinin önemli merkezlerinden biri olan İzmir’de, Millet Mektepleri 1 Ocak 1929’da törenlerle açıldı. Latin harflerinin kent yaşamında önceden tanınıyor olması, İzmir’in yeni Türk harflerine uyumunu kolaylaştırırken, açılan dershaneler binlerce yurttaşın okuryazar olmasına katkı sağladı.
Cumhuriyet’in eğitim alanındaki en önemli atılımlarından biri olan Harf Devrimi, yalnızca alfabenin değişmesiyle sınırlı kalmadı; toplumun geniş kesimlerine okuma yazma öğretmeyi amaçlayan büyük bir eğitim seferberliğini de beraberinde getirdi. Bu seferberliğin önemli merkezlerinden İzmir, yeni Türk harflerinin tanıtılması ve halka öğretilmesi sürecinde öncü kentlerden biri oldu.
Mustafa Kemal Atatürk’ün eğitim yoluyla toplumsal gelişmeyi sağlama hedefi doğrultusunda yürütülen çalışmalar, 1 Kasım 1928’de 1353 sayılı Türk Harflerinin Kabul ve Tatbiki Hakkında Kanun’un kabul edilmesiyle yeni bir aşamaya ulaştı. Okuryazarlık oranının düşük olduğu bir dönemde, yeni harflerin kısa sürede öğrenilmesi ve okuryazar yurttaş sayısının artırılması amacıyla Millet Mektepleri kuruldu.
Latin harflerine uyum
İzmir’in yeni Türk harflerine kısa sürede uyum sağlamasında, kentin çok kültürlü toplumsal yapısı ve Latin harflerinin günlük yaşamda uzun yıllardır kullanılıyor olması etkiliydi. Levantenler, Rumlar, Ermeniler ve Yahudiler tarafından kullanılan Latin harfleri; sokak tabelalarında, ticari belgelerde, ambalajlarda, yazışmalarda ve gazetelerde yer alıyordu. Kentte yaşayan Türklerin bir bölümü de bu harfleri ve farklı dilleri tanıyordu.
İzmir, Osmanlı döneminde Fransızca, İngilizce ve İtalyanca yayımlanan gazeteleriyle de dikkat çekiyordu. Kentteki yabancı dilde eğitim veren okullar, Latin harflerinin tanınmasına katkıda bulunan unsurlar arasındaydı.
İzmir basını da Harf Devrimi sürecinde etkin bir rol üstlendi. Hizmet, Ahenk ve Anadolu gazeteleri, Atatürk’ün 1928 yazında yeni harfleri halka tanıtmasının ardından Latin harflerini sayfalarında göstermeye ve öğretmeye başladı. Önce örnek kelimelerle başlayan yayınlar, daha sonra başlıklar ve kısa hikâyelerle sürdürüldü. Gazeteler, okurlarını yeni harflerle yayımlanacak yazılara hazırlarken okuma alışkanlığının önemini de vurguladı.
Millet Mektepleri
Mektepleri, okul çağını geçmiş yurttaşlara okuma yazma öğretmek ve temel yaşam bilgileri kazandırmak amacıyla oluşturuldu. Kurumların işleyişini belirleyen ilk talimatname, 11 Kasım 1928’de Bakanlar Kurulunda kabul edildi ve 24 Kasım’da yayımlandı. Aynı gün Mustafa Kemal Atatürk’ün Başöğretmenliği de resmen kabul edildi.
Millet Mektepleri, hiç okuma yazma bilmeyenler ile eski harflerle okuyup yazabilenlere yönelik farklı derslikler oluşturdu. A dersliklerinde okuma yazma bilmeyenlere, B dersliklerinde ise eski harflerle okuryazar olanlara yeni harflerin öğretilmesi hedeflendi. Eğitim programlarında temel aritmetik, sağlık ve yurttaşlık bilgilerine de yer verildi.
Sabit, gezici ve özel derslikler biçiminde örgütlenen Millet Mektepleri; okul binalarının yanı sıra camilerde, spor kulüplerinde, kahvehanelerde ve çeşitli kamu kuruluşlarında da faaliyet gösterdi. Köylerde okula erişimin sınırlı olduğu yerlerde gezici öğretmenler görevlendirildi. Fabrikalar, şirketler ve bazı kurumlar da çalışanlarına yönelik derslikler açmakla yükümlü tutuldu.
İzmir Valisi Kâzım Dirik Paşa başkanlığında yürütülen çalışmalarla Millet Mekteplerinin yerleri, öğretmenleri ve ihtiyaçları kısa sürede belirlendi. İzmir’de, yeni harfler resmen kabul edilmeden önce, 2 Eylül 1928’de Misak-ı Millî Mektebi’nde öğretmenlere yönelik bir kurs açıldı. Yaklaşık 60 öğretmenin katıldığı kurs bir hafta sürdü.
Halkı bilgilendirmek için konferanslar düzenlendi, sinemalarda tanıtım çalışmaları yapıldı. Gazetelerde yayımlanan duyurularla yurttaşlar dersliklere davet edildi. İzmir’deki hazırlıkların yaklaşık 32 bin liralık bütçeyle tamamlandığı belirtiliyor.
Millet Mektepleri, 1 Ocak 1929’da düzenlenen törenlerle açıldı. Kentin sokakları ve okul binaları Türk Bayraklarıyla süslenirken, açılışlarda konuşmalar yapıldı ve askerî-sivil bandolar marşlar çaldı. İlk gün okul binalarının yanı sıra Salepçioğlu ve İkiçeşmelik camileri, spor kulüpleri ve kahvehaneler gibi farklı mekânlarda toplam 50 derslikte eğitim başladı.
Derslik sayısının yetersiz kalması üzerine 5 Ocak 1929’da Balçova ve Karşıyaka’da, ayrıca Turan köyünde yeni sınıflar açıldı. Köylerde eğitim vermek üzere görevlendirilen 50 gezici öğretmen de Dikili, Kemalpaşa, Foça ve Menemen gibi çevre ilçelere gönderildi.
Bakan hayatını kaybetti
Millet Mekteplerinin açıldığı gün, eğitim seferberliğinin hazırlanmasında büyük emeği bulunan dönemin Millî Eğitim Bakanı Mustafa Necati Bey’in yaşamını yitirmesi, açılış sevincine gölge düşürdü.
İzmir doğumlu olan Mustafa Necati Bey, yeni Türk harflerinin kabulü ve halka öğretilmesi için yoğun çaba harcamıştı. Millet Mekteplerinin açıldığı 1 Ocak 1929’da, henüz 35 yaşındayken apandisitinin patlaması sonucu hayatını kaybetti. Böylece büyük emek verdiği eğitim hamlesinin hayata geçişini göremedi.
Öğrenci sayısı
İzmir’de Millet Mekteplerine başlangıçta yoğun ilgi gösterildi. İzmir vilayetine ilişkin verilere göre, 1928-1929 eğitim döneminde 702 öğretici görev yaptı; 983 derslikte toplam 49 bin 166 kişi eğitim aldı. Bu dönemde eğitim harcamaları 55 bin 562 liraya ulaştı.
1929-1930 döneminde ise öğretici sayısı 456’ya, derslik sayısı 547’ye ve öğrenen sayısı 24 bin 425’e geriledi. Bu düşüşte ekonomik koşulların, 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı’nın ve uygulamada yaşanan sorunların etkili olduğu değerlendiriliyor.
Dersliklerin denetimlerinde aydınlatma, ısınma, kitap ve kırtasiye eksiklikleri tespit edildi. Öğretmen yetersizliği de eğitim çalışmalarını zorlaştırdı. İzmir Valisi Kâzım Dirik’in öncülüğünde yapılan denetimlerle eksikliklerin giderilmesi için girişimlerde bulunuldu; halkın ilgisini canlı tutmak ve dersliklerin ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla çeşitli çalışmalar yürütüldü.
Millet Mekteplerine devamın sağlanması için idari tedbirler de uygulandı. Dönemin düzenlemeleri kapsamında derslere katılım takip edilirken, kursları tamamlayanlara belge verildi. İzmir basını, hem yurttaşları okumaya teşvik etti hem de öğretmenlerin derslere devam etmesi ve eğitim koşullarının iyileştirilmesi konusunda uyarılarda bulundu.
Okuryazarlık seferberliği
Millet Mektepleri, ilk yıllarında geniş kitlelere ulaşarak Cumhuriyet’in eğitim politikalarının önemli araçlarından biri oldu. Ancak 1930’dan sonra katılım azaldı. Türkiye genelinde 1928-1929 döneminde 20 bin 489 olan dershane sayısının 1935-1936 döneminde 2 bin 274’e, öğrenci sayısının ise 1 milyon 45 bin 500’den 59 bin 206’ya gerilediği aktarılıyor.
Buna rağmen Millet Mektepleri, Harf Devrimi’nin toplumda benimsenmesi ve okuma yazmanın yaygınlaşması açısından tarihî bir rol üstlendi. İzmir’deki uygulamalar, kamu kurumlarından basına, öğretmenlerden yerel yöneticilere kadar geniş bir kesimin katıldığı kapsamlı bir eğitim seferberliğinin örneği olarak öne çıktı.
Dönemin tanıklarının yıllar sonra aktardığı anılar da bu sürecin toplumsal etkisini gözler önüne seriyor. Bazı yurttaşların 15-20 gün gibi kısa sürelerde okuma yazma öğrendiği, yeni harfleri öğrenenlerin memleketlerindeki yakınlarına mektup yazmaya başladığı anlatılıyor.
Millet Mektepleri, yalnızca yeni bir alfabeyi öğretmekle kalmadı; insanların bilgiye ulaşmasını, haberleri takip etmesini ve yakınlarıyla yazılı iletişim kurmasını kolaylaştırdı. İzmir’in öncülük ettiği bu çalışma, Cumhuriyet’in aydınlanma ve eğitim yoluyla toplumsal dönüşüm hedefinin önemli kilometre taşlarından biri olarak tarihteki yerini aldı.
Kaynakça:
Umur Sönmezdağ; Elif-be’den Alfabe’ye tam 50 yıl, Yeni Asır Gazetesi, 1978, İzmir.
