Türkiye’de aslında iki bütçe vardır. Her yıl Meclise sunulan gelir, gider ve yatırım tahminlerinin yer aldığı Genel Bütçe ya da “Merkezi Yönetim Bütçesi.” Bunun dışında Meclise gelmeyen bir “bütçe” daha vardır; ilgili yılda ödenecek iç ve dış borçların yer aldığı, bunların nereden, nasıl karşılanacağının gösterildiği “Hazine Finansman Programı.”

Benzetme yaparsak, bir küçük esnafın günlük defteri ve veresiye defteri gibi. Esnaf aldığı ve sattığı malları günlük defterine yazar, ay sonu kar mı yoksa zarar mı ettiğinin hesabını yapar. O esnafın çekmecesinin altında bir de veresiye defteri vardır; “borç defteri”, hangi vadede kime, ne ödeyeceği. İşte buna benziyor Hazine Finansman Programı; bir tür Hazine Veresiye Defteri.

Geçmişte alınan borçların faizleri Genel Bütçeden ödenirken, anapara ödemeleri Genel Bütçede gösterilmez, yeniden borçlanmayla karşılanır. Anaparaya bir de ilgili yılın bütçe açığı için yeni borçlanmalar eklenir. Bu şekilde borçlar sürekli artarak devam eder.

1984’ten sonra, Özal döneminde yatırımların finansmanı için iç borçlanma yöntemi keşfedildi. İlk bakışta makul görünüyordu. Sonrasında siyasetin lüzumlu-lüzumsuz projelerinin finansmanı için iç borçlanmaya ağırlık verildi. 1994 yılına gelindiğinde düşük faizle iç borçlanma ısrarı “roll over-borçların çevrilmesi” sorununu doğurdu; Nisan 1994 krizi çıktı. 1995-2001 arası yüksek enflasyon ortamında öyle ki bazen yüzde 100’leri aşan oranlarda iç borçlanmaya devam edildi. 2001 Şubat’ında, başta Ziraat Bankası ve Halk Bankası olmak üzere bankalar Hazine’nin iç borç ihalesine teklif vermeyince “borç çevirme filmi” koptu. Hazine 21 Şubat tarihli iç borç itfasını yapamadı, bankacılık işlemleri durdu. Sonrası malum.

Şimdi gelelim Hazine’nin 2027 Finansman Programı’na (milyar TL, nakit bazlı)

2026 Gerçekleşme

2027 Program

Toplam Borç Servisi

Anapara

Faiz

6.222

3.495

2.726

7.941

3.948

3.973

İç Borç Servisi

Anapara

Faiz

Dış Borç Servisi

Anapara

Faiz

5.275

2.901

2.374

946

594

352

6.761

3.256

3.506

1.161

693

468

FİNANSMAN

6.222

7.922

Borçlanma Dışı

Top. Borçlanma

Dış Borçlanma

İç Borçlanma

819

5.402

549

4.853

343

7.578

817

6.761

Hazine Finansman Programı’na baktığımızda 2027 yılında iç borçlarda faiz ödemesinin anaparayı geçeceği öngörülmektedir. 2024 yılında ilk defa iç borcun faizi anaparayı geçmişti (715 milyar TL anaparaya karşılık 961 milyar TL faiz ödemesi yapılmıştı). Benzer durum 2027 yılında da devam edecek gibi duruyor. Bu arada hatırlatmakta fayda var; ilk defa 2026 yılı Ocak ayında aylık faiz ödemesi anaparayı geçmişti.

Bir borcun faizi anaparayı geçer mi? Bugüne kadar “bu da olmaz” deyip de olmayan ne kaldı ki?

Bu tablo, 2018 yılından itibaren sabit kuponlu tahvil ihraçları yerine TÜFE’ye ve altına endeksli, değişken faizli ve dövize dayalı iç borçlanmanın tercih edilmesinin sonuçları. Enflasyon oranı ve altın fiyatı arttıkça ödenen faiz yükseliyor. Diğer bir neden de 2011 yılında bitirdiğimiz dövizle iç borçlanmaya 2018 yılında tekrar başlanması. Yerli ve milli, Türk halkından dolarla iç borçlanma!

HMB Ekim ayı açıklamasına göre, “2026'nın ilk 10 ayında faize 2 trilyon 552 milyar TL ödendi. Bütçe faiz hariç 231 milyar TL fazla verirken, faiz giderleri nedeniyle 2 trilyon 321 milyar TL açık verdi”. Buna göre, toplanan her 100 TL vergiye karşılık 22 TL faiz gideri gerçekleşirken, yıllık faiz ödeneğinin yüzde 93'ü Ekim sonuna kadar kullanılmış. Faiz giderlerindeki yıllık artış oranı yüzde 40, bütçe gelirleri yüzde 32, bütçe giderleri ise yüzde 36 artmış. Faiz harcamalarındaki artış hem bütçe gelirlerinin hem de toplam harcamaların üzerinde gerçekleşmiş. Öyle ki bütçe teklifindeki ödeneğin tamamının kullanılması halinde, gelecek yıl faize günlük ortalama 11 milyar TL harcanmış olacak.

Hiçbir bilimsel temele dayanmayan “faiz sebep, enflasyon sonuç” söyleminin Genel Bütçeyi getirdiği nokta burası; faizin anaparayı geçmesi!

Bunları neden anlatıyorum? 1994 ve 2001 krizlerinin nedeninin, Hazine’nin iç borç çevirmede sorunlar yaşaması olduğunu yaşayan birisi olarak hatırlatıyorum. Bir esnaf, tüccar veya bir şirket ne zaman krize girer? Borcunu çeviremediği veya yeni borç bulamadığı zaman.

Neyse ki; yüzde 30’lar düzeyindeki enflasyon oranının 8-9 puan üzerinde bankalara faiz ödeyerek Hazinemiz tahville borçlanabiliyor, bankalarda bu durumdan memnun görünüyor.

Ama, 1994 ve 2001’de olduğu gibi, Hazineye borç verenler borç vermekten imtina ederlerse, yeniden “borç çevirme filmi” kopar mı?

İşte ekonomide asıl yönetilmesi gereken yer, görünmeyen bütçe burası.

Konuk yazar:

Bekir Aksoy

Eski Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı

Müsteşar Yardımcısı ve BOTAŞ Yönetim Kurulu Üyesi